Όταν μιλάμε για σεξουαλική παρενόχληση στην εργασία, η συζήτηση συχνά ξεγλιστρά σε εύκολες και επικίνδυνες γενικεύσεις: «συνήθως συμβαίνει σε εμφανίσιμες γυναίκες», «ε, αν δεν το προκαλούσε δε θα της συνέβαινε», «παρενοχλούν μόνο οι ψυχικά ασθενείς/οι απελπισμένοι που δεν μπορούν να κάνουν αλλιώς σεξ». Αυτές οι αφηγήσεις μοιάζουν καθησυχαστικές, γιατί μας δίνουν την ψευδαίσθηση ότι αν αναγνωρίσουμε το «προφίλ» των θυτών ή και των θυμάτων μπορούμε να αποφύγουμε τον κίνδυνο. Τα δεδομένα, όμως, λένε μια ιστορία αρκετά διαφορετική.
Σύμφωνα με τη μεγάλη πανελλαδική έρευνα της ActionAid για τη σεξουαλική παρενόχληση στην εργασία, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι το ποια άτομα εμπλέκονται σε ένα περιστατικό σεξουαλικής παρενόχλησης, αλλά κυρίως το πλαίσιο και το περιβάλλον στο οποίο εργάζονται.
Δηλαδή όλες οι γυναίκες παρενοχλούνται το ίδιο;
Η έρευνα δείχνει ότι η σεξουαλική παρενόχληση μπορεί να συμβεί σχεδόν σε οποιαδήποτε γυναίκα, ανεξαρτήτως ηλικίας, μόρφωσης, οικογενειακής κατάστασης ή επαγγελματικής εμπειρίας. Ναι, ορισμένες ομάδες εμφανίζονται στατιστικά πιο ευάλωτες: για παράδειγμα, οι νέες εργαζόμενες, οι γυναίκες που ανήκουν σε μειονοτικές ομάδες, εθνοτικές ή άλλες, οι γυναίκες που απασχολούνται σε επισφαλείς θέσεις, οι εργαζόμενες σε κλάδους όπως ο τουρισμός και η εστίαση, όπου κυριαρχούν η εποχικότητα, οι άτυπες σχέσεις εργασίας και η έντονη ιεραρχία.
Όμως τα στοιχεία αυτά δεν συνθέτουν κάποιο «προφίλ θύματος». Τα περισσότερα σκιαγραφούν συνθήκες αυξημένης ευαλωτότητας που συνδέονται με το περιβάλλον στο οποίο εργάζονται τα θύματα. Η διαφορά είναι κρίσιμη. Το να μιλάμε για «προφίλ» μετατοπίζει, έστω και έμμεσα, την ευθύνη στο άτομο: στο φύλο, την ηλικία, το σώμα, τη συμπεριφορά του. Αντίθετα, το να μιλάμε για συνθήκες μάς αναγκάζει να στρέψουμε το βλέμμα μας στις δομές εξουσίας, την οργάνωση της εργασίας και την κουλτούρα ανοχής.
Με απλά λόγια: υπάρχουν πολύ λιγότερα κοινά ανάμεσα στις γυναίκες που παρενοχλούνται, απ’ όσα κοινά χαρακτηρίζουν τα περιβάλλοντα μέσα στα οποία παρενοχλούνται.
Το «προφίλ» του θύτη: ένας μύθος που επιμένει
Αντίστοιχα προβληματική είναι και η ιδέα ότι οι θύτες αποτελούν μια μικρή ομάδα «διαταραγμένων» ανθρώπων. Τα ευρήματα της έρευνας δείχνουν ότι οι αυτουργοί της παρενόχλησης είναι συχνά άτομα απολύτως λειτουργικά, ενταγμένα στον οργανισμό, πολλές φορές με κύρος ή εξουσία: προϊστάμενοι, διευθυντές, συνάδελφοι με εμπειρία. Άτομα που δεν θεωρούν καν τον εαυτό τους βίαιο ή παραβατικό.
Η σεξουαλική παρενόχληση σπάνια έχει να κάνει με την ερωτική επιθυμία. Πολύ συχνότερα έχει να κάνει με την εξουσία, τον έλεγχο και την επιβεβαίωση της θέσης. Όπως επισημαίνεται στην έρευνα, απαρτίζεται από συμπεριφορές που γίνονται εφικτές μόνο χάρη σε ανισότητες που ήδη υπάρχουν: έμφυλες, ιεραρχικές, οικονομικές.
Αυτό εξηγεί και το γιατί τέτοιες συμπεριφορές συνεχίζονται ακόμη και όταν δεν υπάρχει «ανταπόκριση» ή όταν προκαλούν εμφανή δυσφορία στα άτομα που τις δέχονται. Το ζητούμενο δεν είναι η συναίνεση, αλλά η ικανοποίηση μιας παρόρμησης με κάθε κόστος, και η υπενθύμιση του ποιος έχει το πάνω χέρι.
Ο πραγματικός παράγοντας κινδύνου: το εργασιακό περιβάλλον
Η έρευνα της Action Aid Hellas, όχι τυχαία, αφιερώνει μια ολόκληρη ενότητα στο προφίλ του ευάλωτου εργασιακού περιβάλλοντος.
Κι αυτό γιατί τα περιβάλλοντα όπου ευδοκιμεί η σεξουαλική παρενόχληση έχουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Μεταξύ αυτών, ξεχωρίζουν:
1. Υποχρεωτική ή κανονικοποιημένη σεξουαλικοποίηση της εμφάνισης.
Σε αρκετούς κλάδους –ιδίως στον τουρισμό, την εστίαση και τη διασκέδαση– η έρευνα καταγράφει πρακτικές όπως η υποχρεωτική χρήση αποκαλυπτικών στολών, η έμφαση στην «ελκυστικότητα» ως επαγγελματικό προσόν και η αξιολόγηση των εργαζομένων με βάση την εμφάνιση. Αυτές οι πρακτικές δεν είναι ουδέτερες: δημιουργούν ένα πλαίσιο όπου το σώμα των γυναικών αντιμετωπίζεται ως μέρος της υπηρεσίας που παρέχουν και άρα ως διαθέσιμο προς σχολιασμό, άγγιγμα ή διεκδίκηση.
2. Κατανάλωση αλκοόλ στον χώρο ή στο πλαίσιο της εργασίας.
Η συστηματική κατανάλωση αλκοόλ –είτε από πελάτες είτε από συναδέλφους και προϊστάμενους– αναφέρεται ως σημαντικός επιβαρυντικός παράγοντας. Το αλκοόλ λειτουργεί συχνά ως άλλοθι: θολώνει τα όρια, μειώνει τις αναστολές των δραστών και ταυτόχρονα υπονομεύει την αξιοπιστία των θυμάτων («μήπως παρεξήγησες;», «ήσουν κι εσύ χαλαρή»).
3. Έντονη έμφυλη ανισορροπία.
Η έρευνα επισημαίνει ότι περιβάλλοντα όπου οι γυναίκες υπερεκπροσωπούνται στις χαμηλότερες ιεραρχικά θέσεις και οι άνδρες κυριαρχούν στις θέσεις εξουσίας είναι ιδιαίτερα ευάλωτα. Η ανισορροπία αυτή ενισχύει τις ιεραρχικές εξαρτήσεις και δυσχεραίνει την αντίσταση ή την καταγγελία, ειδικά όταν η εργασιακή σχέση είναι επισφαλής.
4. Ιεραρχίες χωρίς λογοδοσία και άτυπες σχέσεις εξουσίας.
Σε χώρους όπου «όλοι είναι μια οικογένεια», οι ρόλοι είναι θολοί και οι προϊστάμενοι λειτουργούν ανεξέλεγκτα, η παρενόχληση γίνεται πιο εύκολα ανεκτή. Η έρευνα δείχνει ότι συχνά δεν χρειάζεται καν επίσημη εξουσία: αρκεί η κοινωνική ισχύς, η παλαιότητα ή η «καλή σχέση με το αφεντικό».
5. Απουσία σαφών πολιτικών και μηχανισμών προστασίας.
Η έλλειψη γραπτών κανόνων, διαδικασιών καταγγελίας και ανεξάρτητων μηχανισμών διερεύνησης δημιουργεί κλίμα ατιμωρησίας. Οι εργαζόμενες γνωρίζουν ότι ακόμη κι αν μιλήσουν, το πιθανότερο είναι να μη συμβεί τίποτα – ή η υπόθεση να στραφεί εναντίον τους.
6. Κουλτούρα σιωπής, κανονικοποίησης και ενοχοποίησης των θυμάτων.
Τέλος, η έρευνα καταγράφει τη βαθιά ριζωμένη αντίληψη ότι η σεξουαλική παρενόχληση είναι «μέρος της δουλειάς», ειδικά σε συγκεκριμένους κλάδους. Τα σχόλια, τα υπονοούμενα και τα αγγίγματα αντιμετωπίζονται ως «χιούμορ», «φλερτ» ή «υπερβολική ευαισθησία». Σε αυτό το πλαίσιο, το βάρος της αστυνόμευσης της συμπεριφοράς πέφτει στις γυναίκες και όχι στο εργασιακό περιβάλλον.
Τι σημαίνει αυτό στην πράξη
Αν ο βασικός παράγοντας κινδύνου είναι το περιβάλλον, τότε και η λύση βρίσκεται εκεί. Όχι σε ευχολόγια και δαικηρύξεις, αλλά σε:
– Ξεκάθαρες πολιτικές μηδενικής ανοχής
– Διαδικασίες καταγγελίας που προστατεύουν πραγματικά τα θύματα
– Εκπαίδευση όλων, συμπεριλαμβανομένης της διοίκησης
– Κουλτούρα που παίρνει στα σοβαρά τα όρια και τη συναίνεση
– Λογοδοσία, ακόμη και (ή ειδικά) όταν «ο δράστης είναι σημαντικός για την εταιρεία»
Η σεξουαλική παρενόχληση δεν είναι αναπόφευκτη. Είναι αποτέλεσμα επιλογών. Και οι επιλογές αυτές γίνονται σε επίπεδο οργανισμών, όχι ατόμων.
